Đệ Tử Quy & Tu Học Phật Pháp –  Tập 23B

Đệ Tử Quy & Tu Học Phật Pháp –  Tập 23B

Chúng ta bước sang chương “Tín”, chúng ta cùng nhau đọc:

“Phàm nói ra – tín trước tiên – lời dối trá – sao nói được; Nói nhiều lời – không bằng ít – phải nói thật – chớ xảo nịnh; Lời gian xảo – từ bẩn thỉu – thói tầm thường – phải trừ bỏ”.

“Phàm nói ra – tín trước tiên”, câu này rất dễ dùng. Giữa thầy cô và học sinh, chỉ cần chúng hứa điều gì, chúng ta ngay lập tức nói “Phàm nói ra – tín trước tiên”. Người thời xưa rất giữ chữ tín đối với những lời bản thân nói ra. Thời Xuân Thu có một người tên là Quý Trát, Quý Trát thay mặt nước Ngô đi sứ nước Lỗ, cũng giống như đi ngoại giao, trên đường đi sứ có đi ngang qua nước Từ, Vua nước Từ mời Quý Trát ăn cơm. Trong bữa cơm, Vua nước Từ luôn nhìn chằm chằm vào thanh bảo kiếm mà Quý Trát mang bên người. Quý Trát nhìn thấy ánh mắt của Vua nước Từ liền biết ông rất thích thanh bảo kiếm của mình, đây là “thị tư minh”, nhìn qua liền biết rõ. Nhưng mà căn cứ theo lễ nghi, người đại diện một nước nhất định phải mang theo bảo kiếm, cho nên trong lòng Quý Trát nghĩ, đợi mình hoàn thành nhiệm vụ trở về sẽ tặng bảo kiếm cho Vua nước Từ, trong lòng Quý Trát âm thầm nghĩ như vậy.

Sau đó Quý Trát đi sứ nước Lỗ trở về, lúc ngang qua nước Từ, Quý Trát định mang kiếm vào tặng Vua nước Từ, nhưng thật không may là nhà Vua đã qua đời. Quý Trát đến trước mộ ông hành lễ, sau khi hành lễ xong, Quý Trát treo bảo kiếm trên một cái cây mọc bên cạnh ngôi mộ, người hầu của Quý Trát nhìn thấy liền nói: chủ nhân, ngài làm vậy cũng hơi quá, bởi vì ngài cũng chưa từng hứa hẹn tặng kiếm cho ông ấy; mà cho dù ngài đã từng hứa hẹn thì bây giờ ông ấy đã qua đời, vốn không cần phải treo kiếm ở đó. Quý Trát trả lời rằng, “ban đầu lòng ta đã hứa”, tâm của ta đã khởi ý nghĩ sẽ tặng cho ông ấy, “há vì cái chết mà làm trái với lòng mình ư?”, làm sao có thể bởi vì ông ấy đã qua đời mà làm trái với lời hứa trong tâm ta? Chữ tín của người xưa đều tu từ khởi tâm động niệm. Chúng ta nghe được câu chuyện như vậy, chính mình rất hổ thẹn, có khi thất hứa, suy nghĩ đầu tiên là muốn nói gì đó để giải thích, cho nên so sánh với người xưa, chúng ta thực sự cảm nhận được sự thua kém của mình. Nhưng mà có thua kém mới có tiến bộ, lúc nào chúng ta cũng thể hội được sự chừng mực và tâm làm người của Thánh Hiền, tự nhiên sẽ có thể “đức tiến dần – lỗi ngày giảm”. Sau này chúng ta cũng phải xứng đáng với khởi tâm động niệm của chính mình, khi bạn có thái độ như vậy, cảm ứng sẽ rất nhanh tới.

Ngoài ra, thời Đông Hán có một vị quan rất có đức hạnh tên là Quách Cấp. Quách Cấp làm quan địa phương, khi ông đi tuần tra tình hình của người dân, đột nhiên có một đám trẻ chạy tới trước mặt ông rồi nói: đại nhân, lần sau khi nào người trở lại nơi này? Quách Cấp tính toán một chút rồi nói với đám trẻ, ngày nào năm nào ta sẽ lại tới nơi này. Nói xong đám trẻ tiễn ông rời đi, sau đó chia tay. Lần sau Quách Cấp tới nơi này, còn một ngày nữa mới tới thời gian hẹn với đám trẻ, ông đến sớm một ngày, Quách Cấp nói với thuộc hạ của mình, hôm nay chúng ta không thể vào thôn, bởi vì như vậy sẽ thất hứa với đám trẻ. Cho nên Quách Cấp nghỉ lại một đêm ở đình hóng mát ngoài thôn, hôm sau ông mới tiến vào, mà đám trẻ đã ở đó đợi ông. Quách Cấp đã làm được không lừa gạt già trẻ, cho dù là em bé nhỏ hơn nữa, ông cũng không muốn thất hứa với chúng. Cho nên Quang Vũ Đế rất khen ngợi đức hạnh của Quách Cấp, khen rằng “tín chi chí hĩ”, chữ tín đã đạt đến cùng cực. Chúng ta cũng phải noi theo tinh thần của Thánh Hiền xưa, làm được “Phàm nói ra – tín trước tiên”.

Tiếp theo là “lời dối trá – sao nói được”. “Lời dối trá” trong Phật giáo là vọng ngữ, cho nên câu này bao gồm nói dối, nói thêu dệt, nói hai lời, nói lời độc ác, không được lừa gạt, cũng không được nói dối. Nếu như chúng ta lừa gạt người khác, sớm muộn gì thì giấy cũng không gói được lửa, mà sau khi nói dối thì lại phải nói dối càng nhiều hơn để che đậy lời nói dối ban đầu, vậy thì sẽ mệt chết.

Năm kia tôi có chủ nhiệm một lớp, trong đó có một em nhỏ cha mẹ li hôn, ba em cưới một người phụ nữ khác, mối quan hệ giữa em và mẹ kế không được tốt lắm. Tôi vừa nhận lớp này, cũng rất quan tâm đến tình hình của em, hai tháng nay đứa trẻ này không nộp tiền ăn trưa, tôi gọi em tới tìm hiểu tại sao em không nộp tiền. Sau đó em kể, tình hình kinh tế gia đình em không tốt, rất nghèo, bởi vì em trai em không có cơm ăn, cho nên em lấy tiền ăn trưa của mình mua bánh mì, mua sữa cho em trai. Em nói mà tôi sắp rơi nước mắt, suýt nữa thì muốn mua đồ mang tới nhà em ngay lập tức. Tôi nói: hôm nay thầy sẽ đưa em về nhà. Đứa trẻ này vội vàng nói: không cần đâu thầy! Tài ăn nói của đứa trẻ này rất hay. Tôi nghe xong thì thấy có gì đó không đúng lắm, sau đó tôi gọi điện thoại cho mẹ kế của em, mẹ kế em nói xấu em rất nhiều. Cách nói của hai bên khác xa nhau, cho nên không thể nghe lời phiến diện của một bên.

Có một hôm tôi lái xe về nhà, đột nhiên tôi dừng lại ở một tiệm cà phê Internet, tiệm cà phê Internet này có lẽ lớn nhất khu này, tôi bước vào nhìn thử một chút! Vừa bước vào nhìn thấy em học sinh này của tôi đang ngồi ở góc khuất nhất của tiệm. Em ấy nhìn thấy tôi, sắc mặt liền tái xanh. Tôi ghét nhất bị người khác lừa dối, em ấy cũng hiểu được, tôi liền đưa em ra ngoài. Đương nhiên tức giận không thể giải quyết vấn đề, lúc này chúng ta phải mau chóng niệm Phật, bình tĩnh lại mới có thể xử lý mọi việc. Tôi nói với em, em lừa gạt thầy là không đúng! Tôi đưa em về nhà, cũng xin lỗi mẹ kế của em, trong lúc tôi xin lỗi mẹ kế của em, tôi cũng cảm nhận được mẹ kế của em đối xử với con ruột của chính mình tốt hơn một chút. Con trẻ rất nhạy cảm, bạn không thân thiết với chúng, từ từ khoảng cách sẽ xa dần. Nhưng mà đứa trẻ này đã học lớp 6 rồi, chúng ta cần phải dẫn dắt chúng phản tỉnh, sửa đổi chính mình.

Về sau đứa trẻ này càng ngày càng thân thiết với tôi hơn, tôi cũng sắp xếp một số công việc cho em làm, để em quản lý toàn bộ sách của lớp tôi, còn có bạn nào muốn tới thư viện mượn sách phải đăng ký với em. Cho nên đứa trẻ này thường chạy tới chỗ bàn làm việc của tôi rồi nói: thầy ơi, hôm nay có việc gì giao cho em làm không? Chúng ta chân thành đối đãi con trẻ, nhất định có thể xoay chuyển chúng. Tôi gọi em tới, lúc đó tôi mới biết rõ mọi việc, em lấy tiền đi chơi Internet. Tôi nói với em, thời gian này em toàn nói dối, em có cảm thấy dễ chịu không? Em nói không dễ chịu, mỗi ngày đều cảm thấy thầy giáo giống như cảnh sát, còn bản thân giống như kẻ trộm, ngày tháng trôi qua rất mệt mỏi. Tiếp đó tôi lại dẫn dắt em, tuyệt đối không được lừa gạt người khác, như vậy quá đau khổ. Em cảm thấy thầy giáo như tôi giống như thám tử Sherlock Holmes vậy, còn biết phá án, làm giáo viên tiểu học thực sự là chuyện gì cũng phải quan tâm tới.

Nói dối là thói quen, bắt đầu hình thành từ lúc nào? Tình huống nào con trẻ sẽ nói dối? Chúng ta phải biết sửa đổi cho chúng từ căn bản, từ nguyên nhân, phải quan sát cẩn thận. Nói dối thường là do một số tình huống sau: Thứ nhất là cảm thấy vui. Giống như hiện nay có rất nhiều tiết mục giải trí, người dẫn chương trình nói chuyện vô cùng tùy tiện, đùa giỡn lung tung, con trẻ xem được cũng cảm thấy buồn cười, nhưng mà chúng có biết như vậy là không đúng không? Không biết. Thậm chí người làm giáo viên, xem tiết mục giải trí còn buồn cười, con trai ngồi bên cạnh cũng cười theo. Tôi hỏi đồng nghiệp của mình, tôi nói anh cười như vậy có biết là anh không đúng không? Anh nói là tôi đương nhiên biết, biết làm như vậy là sai, nhưng mà vẫn cảm thấy rất buồn cười. Tôi nói con trai anh có biết anh không đúng không? Anh chưa từng nghĩ tới vấn đề này. Con trẻ hiện nay tại sao lại nói năng tùy tiện, vô lễ như vậy? Là do học được từng chút từng chút một như vậy đó.

Hiện nay rất nhiều phụ huynh nói rằng, con trẻ tuổi nhỏ mà đã thông minh như vậy, mỗi lần tôi nghe được đều nổi da gà. Con trẻ thông minh có tốt không? Thật thà trung hậu mới tốt, thông minh thường dùng sai chỗ. Lúc tôi còn nhỏ có nghe một câu chuyện “cậu bé chăn cừu”, mọi người có từng nghe qua không? Chứng tỏ là tuổi thơ của mọi người rất ấm áp. Cậu bé chăn cừu cảm thấy có trò vui nên lớn tiếng hét, sói đến rồi, sói đến rồi! Nông phu rất thật thà, nghe thấy cậu bé gặp nguy hiểm liền cầm theo dụng cụ canh tác tới giúp đỡ. Tới nơi thì không thấy con sói nào, cậu bé còn ở đó cười lớn. Lần thứ hai cậu bé lại lớn tiếng hét, sói đến rồi, sói đến rồi! Còn một nửa số người tới giúp đỡ, một nửa còn lại cảm thấy có khi nào cậu bé lại tiếp tục lừa họ! Kết quả lại bị lừa gạt, cậu bé còn ở đó cười, các nông phu cũng không biết làm sao đành trở về. Lần thứ ba sói thật sự tới, cậu gọi cả nửa ngày trời, liệu còn có người tới không? Không có! Những con sói này như thế nào? Khi kể chuyện cho con trẻ, có thể để cho chúng tưởng tượng một chút, chúng sẽ cảm thấy rất đáng sợ, đám sói này nhất định sẽ ăn thịt cừu, thậm chí là ăn thịt cậu bé chăn cừu. Cho nên con trẻ nhất định không được nói dối bởi vì cảm thấy đó là trò vui, chuyện này chúng ta phải cẩn thận.

Thứ hai, không được vì muốn thể hiện bản thân mà nói dối. Tâm so bì của con trẻ hiện nay rất nặng, có khi nghe bạn học nói nhà bạn có cái gì, ngay lập tức cũng nói nhà mình cũng có, nhà mình còn có rất nhiều thứ, hai bên so qua so lại, càng lúc càng khoa trương, điều này cũng phải cẩn thận. Phải khéo giữ khẩu nghiệp, khẩu nghiệp tương đối quan trọng, chỉ cần không giữ được khẩu nghiệp thì sẽ không có tâm chân thành mà là tâm hư vinh, tâm thị phi.

Thời nhà Tống có một vị quan nổi tiếng tên là Tư Mã Quang, có một lần ông cùng chị mình bóc quả óc chó tươi. Lúc đang bóc thì chị ông rời đi một lát, người hầu nói với ông, chỉ cần ngâm vào nước sôi một lát sẽ rất dễ bóc. Sau đó chị ông quay lại, nhìn thấy ông bóc rất nhanh, rất nhiều, chị ông liền hỏi, sao em lại bóc nhanh như vậy? Sao em lại biết dùng nước sôi để ngâm? Tư Mã Quang liền nói, em tự nghĩ ra đó. Cha ông nghe thấy rất cảnh giác liền nói với Tư Mã Quang: chính mình có bao nhiêu khả năng thì nói bấy nhiêu, không được vì thể hiện bản thân mà lừa gạt người khác. Cha ông rất thận trọng lúc ban đầu, lần đầu tiên vì muốn thể hiện bản thân mà ông nói dối, cha ông lập tức chỉnh ngay, nhờ vậy mới thành tựu được đức hạnh của Tư Mã Quang. Tư Mã Quang từng nói rằng “những chuyện từng làm trên đời, không có chuyện nào không thể nói cho người khác biết”, đó là nhờ công lao của ai? Công lao dạy dỗ của người cha. Cho nên khoe khoang thể hiện cũng phải chú ý. Lời chúng ta nói ra trước mặt con trẻ cũng phải khiêm tốn, không nên nói khoác lác, nếu không con trẻ sẽ học theo.

Thứ ba, ham muốn lợi ích cũng có thể sẽ nói dối. Có một vị lãnh đạo trong ngành giáo dục từng nói, một người bạn từng nói với ông, nói con trai của tôi rất thông minh. Tại sao lại rất thông minh? Bởi vì có một hôm nó nói với tôi: ba ơi, ba cho con hai đồng. Người cha lấy một tờ hai đồng đưa cho đứa con, đứa con nói: ba ơi, ba cho con hai tờ một đồng đi. Cũng là hai đồng, tại sao phải lấy hai tờ một đồng? Người cha liền hỏi con. Tiếp đó đứa con nói: bởi vì ba cho con hai tờ một đồng, con có thể mang tới lớp hai lần, nói là con nhặt được, nhặt được một đồng được cộng mười điểm, hai lần cộng lại là hai mươi điểm. Có thông minh không? Người cha nghe xong cười vui vẻ, còn đi kể cho người khác nghe rằng con trai tôi rất thông minh. Vị lãnh đạo này nghe xong cảm thấy không biết làm sao, sự nhạy bén giáo dục của vị phụ huynh này quá thấp, công khai dạy con nói dối. Bởi vì ham muốn cái gì? Ham muốn công lao, ham muốn sự khen ngợi. Cho nên điểm này cũng phải thận trọng.

Thứ tư, che đậy lỗi lầm của mình cũng có thể nói dối. Làm cha mẹ làm trưởng bối, ánh mắt phải sắc bén, lần đầu tiên con trẻ nói dối để che đậy lỗi lầm, nhất định có thể nhìn ra từ sắc mặt của chúng. Có một đứa trẻ làm hỏng cây treo quần áo, thực ra cây treo quần áo này hỏng rồi, chỉ cần đơn giản sửa lại một chút là được. Nhưng mà bạn nhỏ làm hư đồ rất sợ hãi, mau chóng đem giấu đi, không nói với ai. Kết quả là các bạn học khác có phát hiện ra không? Phát hiện ra, đương nhiên là báo với thầy giáo. Thầy giáo thấy chuyện như vậy liền nói với học sinh, nói em phạm phải hai lỗi, thứ nhất là làm hỏng đồ, thứ hai là làm sai mà không dám thừa nhận. Nhưng mà lỗi nhứ nhất là “Lỗi vô ý – gọi là sai”, lỗi thứ hai là “lỗi cố ý – gọi là tội”, lỗi thứ hai nghiêm trọng hơn lỗi thứ nhất rất nhiều. Nếu như em lừa gạt thầy một lần, sau này có thể sẽ không cách nào khiến thầy tin tưởng em được nữa, mà “Biết sửa lỗi – không còn lỗi – nếu che giấu – lỗi chồng thêm”. Cho nên sau này nếu phạm lỗi phải dũng cảm thừa nhận, không được trốn tránh.

Sau cùng là tấm gương, nếu người lớn trong nhà làm gương không tốt. Có một bộ phim tên là “điện thoại”, bộ phim này thống kê rằng, một người trưởng thành, tôi thấy người trẻ tuổi tương đối nhiều, người già thường khá thật thà. Lời nói dối mà mỗi ngày người trưởng thành nói trong điện thoại, họ tính toán được khoảng hai mươi lăm lần; người lớn công khai nói dối, vậy thì con trẻ sẽ học theo. Có thể là con cái đang chơi trong phòng, người mẹ cầm điện thoại lên nghe, có thể là gọi tới tìm người cha, hỏi: chồng chị có nhà không? Chồng tôi không có nhà! Mà người cha rõ ràng ngồi đó, sao lại nói là không có nhà? Đứa trẻ nghe xong không hiểu gì, cảm thấy không biết người lớn đang làm gì? Như vậy có tốt không? Như vậy không tốt, là sai lầm. Trước đây chúng ta cũng từng nhắc tới phải biết cách từ chối, tuyệt đối không được nói dối để từ chối người khác. Nếu dùng cách nói dối, lâu ngày liệu có xảy ra vấn đề không? Con trẻ xuất hiện vấn đề, có thể chúng ta cũng sẽ bị người khác hiểu lầm, cho nên chúng ta phải biết cách từ chối. Từ chối có thể dùng hai con át chủ bài nào? Cha mẹ, còn có vợ con. Xin lỗi mọi người, thói quen nghề nghiệp của tôi là thích hỏi bài. Cho nên “lời dối trá – sao nói được”, nhất định không được lừa gạt, không được nói dối.

“Nói nhiều lời – không bằng ít”. Chúng ta nghĩ mà xem, một người vừa gặp bạn đã nói liến thoắng không ngừng, vậy thì trạng thái nội tại của họ như thế nào? Nội tâm của họ như thế nào? Rất hấp tấp, không có cảm giác an toàn. “Người kiết tường rất kiệm lời, kẻ bộp chộp nói liến thoắng”. Một người nhìn rất kiết tường, họ sẽ không nói nhiều, tâm rất bình tĩnh; người hấp tấp thì nội tâm luôn vội vàng, nói cũng rất nhiều. Mọi người nghe xong đừng không nói nữa nhé, lúc cần nói nhất định phải nói, lúc không cần nói thì thành thật niệm Phật, “Ít nói một câu chuyện, niệm nhiều một câu Phật, đánh chết được vọng niệm, pháp thân tự hiển lộ”. Bạn giảng Phật pháp cho bạn bè mình, mới nói được mấy câu, mắt họ sáng lên, chẳng lẽ bạn lại nói với họ, hôm nay mình chỉ nói tới đây thôi, vậy thì không từ bi chút nào. Cho nên nói chuyện cũng phải tùy cơ ứng biến, khi chúng ta nói tới Phật pháp, nói tới mức khiến họ trợn mắt thì lúc này phải dừng lại ngay, chúng ta phải tùy theo tình hình mà xử lý.

Thực sự là nói nhiều ắt nói sai, bởi vì thái độ cẩn trọng trong lời nói cũng phải trải qua sự rèn luyện mới dần dần được nâng lên. Ở nơi không quen thuộc thì cố gắng giữ im lặng, quan sát nhiều, nghe nhiều, làm nhiều, điều này rất quan trọng. Còn có cuộc sống trong đoàn thể, trong doanh nghiệp, thậm chí là ở trong đạo tràng, chúng ta phải chú ý, nếu như có một số vấn đề liên quan đến chính sách, đến phát triển, khi tham gia cuộc họp chúng ta có thể “Nói nhiều lời – không bằng ít” không? Không được, nhất định phải nói hết cho mọi người biết những gì chúng ta quan sát được, những tình huống chúng ta tìm hiểu được. Bởi vì để xử lý mọi việc, làm tốt chính sách, trong quá trình thảo luận để có được sự đồng thuận của mọi người thì lúc này không thể không nói. Rất nhiều cuộc họp không ai nói lời nào, họp xong thì nói rất nhiều, đây không phải là cách làm đúng đắn. Được rồi, tiết học hôm nay tới đây thôi. Cảm ơn mọi người.